Bilim

Atmosfer Nedir? Atmosfer Olmasaydı Ne Olurdu?

Atmosfer, bir diğer adıyla havaküre, Dünya’nın çevresini sarmalayan; azot, oksijen, argon, karbondioksit ve az oranlarda diğer çeşitli gazlardan oluşan gaz tabakasıdır.  Fransızca kökenli olan atmosfer kelimesinin, TDK’ ya göre anlamını öğrenmek için atmosfer ne demek? Olarak baktığımız zaman; yeri veya herhangi bir gök cismini saran gaz tabakası, gaz yuvarı, hava yuvarı, tanımıyla karşılaşırız.

Atmosfer, Dünya’yı, güneşten gelen morötesi ışınlardan korur, gece ve gündüz sıcaklıklarını dengeler. Dünya’daki yaşamın devam etmesinde büyük rolü olan atmosferin uzay ile kesin bir sınırı yoktur. Sıcaklığı da yüksekliğe göre değişen Dünya atmosferi, yavaşça incelir ve gözden kaybolur. Dünya’nın gaz tabakası: %78 azot, %21 oksijen, %0.93 argon, %1 su buharı ve az bir kısmı da diğer farklı gazların karışımından oluşur. Atmosfer nedir kısaca bilgi sahibi olduk. Atmosfer ne işe yarar? Sorusu da atmosferin görevlerini merak edenlerin sıkça sorduğu soruların başında gelmektedir. Atmosfer, iklim olayların meydana gelmesini sağlar, canlı yaşamı için gerekli olan gazları barındırır,  güneşten gelen ışınları bir kısmını tutarak aşırı ısınma-soğuma olaylarının önüne geçer.

Dünyanın hava küresini oluşturan ve birçok katmadan oluşan bu yapının, Dünyaya pek çok yönden faydası bulunmaktadır. Saydam ve renksiz bir yapıda olan atmosfer, içerisindeki su buharları sayesinde, güneşten gelen ışınları bir prizma görevi yaparak kırar. Bu durum, beyaz ışınların mavi görünmesine neden olur. Atmosferin özellikleri incelendiğinde alt katlarının daha sıcak olduğu görülür. 10.000 kilometre ortalama kalınlığı bulunan bu yapı, ekvatorda daha kalın, kutuplarda biraz daha incedir. Yoğunluğu ise yerden yükseldikçe azalmaktadır. Ağır gazlar alt tabakada, hafif gazlar ise üst tabakada yer alır. Her zaman bulunan ve miktarı değişmeyen gazlar, su buharı ve karbondioksit gazlarıdır.

Atmosfer Olmasaydı Ne Olurdu?

Atmosfer olmasaydı ne olurdu? Sorusuna da yanıt vererek atmosferin Dünyamız için önemine bir kez daha dikkat çekelim. Atmosfer, Dünya üzerinde düzenleyici bir etkiye sahiptir. Bu düzenleyici etki, insanlar için hayati bir öneme sahiptir.

Atmosfer olmasaydı, Dünya’nın sıcaklığı gündüzleri 1000C’yi aşarken, geceleri -1800C’ye düşen Ay’da olduğu gibi gün içinde büyük sıcaklık farklılıkları oluşur, bu da Dünya’yı yaşanmaz bir yer haline getirirdi. Bu yüzden atmosfer, Dünya’ya ulaşan sıcaklığın yaklaşık değerlerde seyretmesini sağlayarak, enerji miktarının eşit oranda dağılmasında kilit bir role sahiptir.

Atmosfer olmasaydı ne olurdu? Sorusunun bir diğer önemli yanıtı da göktaşlarının engellenmesidir. Atmosfer olmasaydı, göktaşları, Dünyaya kolayca ulaşırdı. Su döngüsü olmazdı. Gökyüzü mavi değil siyah bir renkte gözükürdü. Yağmur sonraları zaman zaman görmeye alıştığımız gökkuşağı olmazdı.

Atmosferin Katmanları Nelerdir?

Atmosfer nedir? Detaylıca öğrenip, atmosfer olmasaydı ne olurdu? Sorusunun yanıtlarıyla atmosferin Dünyamız içi önemini öğrenmiş olduk. Şimdi atmosferin katmanları özellikleriyle tanıyalım. Yeryüzünü çevreleyen ve her birinin farklı görevleri olan atmosfer katmanları 5 ana katmandan oluşur. Ara katmanlar da dâhil edildiği zaman 7 katman olur.

1.   Troposfer

Ekvatorda 16 – 17 km, kutuplarda ise 9 – 10 km kalınlığa sahip gazların en yoğun olduğu, yere temas eden en alt katmandır. Troposfer katman kalınlığının ekvator kutuplarda değişkenlik göstermesinin sebebi; ekvatorda ısınan havanın hafifleyip yükselmesidir. Ekvatorda ısınan hava yükselip, kutularda soğuyup çöker ve kutuplarda merkezkaç kuvveti bulunmaz. Yani troposferin kalınlığındaki değişkenliği sebebi sıcaklık farklı ve merkezkaç kuvvetidir.

Dünya için en önemli katman troposfer diyebiliriz. Çünkü gazların % 75’i, su buharının ise tamamı troposferde bulunur, dolayısıyla hava akımı, bulutlar, yağış gibi meteorolojik olayların bu katmanda meydana gelir.

2.   Stratosfer

Troposferden itibaren 50 km yüksekliğe kadar uzanan stratosfer katmanında su buharı bulunmaz dolayısıyla hava hareketleri hep yatay yönlüdür. Stratosferde dikey hava hareketleri olmadığı için bu katmandan diğer katmanlara bir taşınım olmaz.

Stratosferin sıcaklığı 55 °C ile -3 °C derece arasında değişkenlik gösterirken, bu katmanın 11 – 25 km arasında bulunan yerde ise sıcaklık değişimi olmaz. Stratosferin üst kısmında güneş ışınlarını çeken ozon gazları bulunur, bu gazlar sayesinde katman ısınır. Stratosferde yerçekimi azaldığı için cisimler gerçek ağırlıklarını kaybederler.

3.   Mezosfer

Stratosferden itibaren 80 km yüksekliğe kadar uzanan mezosfer ozonosfer ve kemosfer olmak üzere iki kısımdan oluşur. Mezosfere gelen küçük çaplı gök taşlarını sürtünmenin etkisiyle kaybolur.

  • Ozonosfer: Canlıların koruyucu katmanı diyebileceğimiz bu katmanda; ozon gazları bulunur, ozon gazları güneşten gelen ultraviyole ışınları tutar.
  • Kemosfer: Az miktarda da olsa zararlı ışınların tutulduğu ve gazların iyonlara ayrıştırılmaya başladığı katmandır.

4.   Termosfer

Mezosferden itibaren 640 km yüksekliğe kadar uzanan bu katman güneşten gelen ışınların yoğun etkisiyle 200 ile 1600 °C arasına sıcaklıklara ulaşır. Bu katmanda elektron alışverişi çok fazladır, gazlar iyon halinde bulunur. Dolayısıyla haberleşme sinyalleri ve radyo dalgalarının iletimi bu katmanda çok iyidir.

5.   Ekzosfer

Katmanların en üst seviyesidir. Bu katmanın yüksekliği kesin olarak bilinmez fakat 10 bin km olarak yükseklikte olduğu kabul edilir. Bu katmandan sonra bir sınır yoktur, uzay boşluğu başlar. Son katman olan ekzosferde; gazlar seyrek, yerçekimi çok düşüktür. Yapay uydular bu katmandadır.

6.   Magnetosfer ( Manyetosfer )

Mıknatısküre ya da çekimküre olarak da bilinen bu katman, Dünyayı tümüyle çevrelemez. Yeryüzü yoğun bir radyasyon alanı vardır, bu radyasyon alanına Van Allen Alanı adı verilir. Van Allen alanı iki kuşağa bölünmüş bir yapıdadır.

Manyetizma sonucu ortaya çıkan bu tabaka, Dünya’nın manyetik alanından kaynaklanır, Güneşten ve diğer yıldızlardan gelen zararlı ışınlara karşı kalka görevi yapar.

7.   İyonosfer

İyonosfer tabakasından bulunan gaz partikülleri ultraviyole ve X – ray radyasyonunu absorbe eder. 80 km ile 550 km ‘lik kısımda 2.Arz atmosferinin dış bir kuşağı konumunda olan bu katmanda, güneşten ve yıldızlardan gelen ışımalar, atmosfere ait gazların atom ve moleküllerini iyonlarla harekete geçirir.

İyonosfer tabakası elektron yoğunluğuna bağlı olarak; D tabakası ( 60-90 km ), E tabakası ( 90-140 ), F tabakası ( 140 km’nin üzerinde ) olmak üzere üçe ayrılır. İyonosfer katmanının özellikleri: sıcaklığın yüksek olması ve radyon dalgalarının çok iyi iletilmesidir.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu