Bilim

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Yer Şekilleri

Dalga ve akıntıların oluşturduğu yer şekilleri dış kuvvetler yardımıyla meydana gelir. Bu şekilleri tanımadan önce dalga ve akıntılardan kısaca bahsedelim. Dalga, denizlerde ve okyanuslarda rüzgârın etkisiyle oluşabilir. Bazen de deprem, volkanik patlamalar veya çeşitli diğer doğal olaylar nedeniyle oluşabilir. Akıntılar, denizler, nehirler ve göllerde, su içinde belirli bir yönde akan hareketli akışkan hareketidir.

Rüzgâr, gelgit ve deniz tabanında meydana gelen deprem, heyelan, buz dağı ve volkanizma faaliyetleri sonucunda oluşan dalgalar bazı yer şekillerine neden olmaktadır.  Dev dalgalar olarak adlandırılan tsunamiler, deniz tabanın meydana gelen depremler sonucu oluşmaktadır. Okyanus ve denizlerdeki su kütlelerinin farklı bölgelere taşınmasına ise akıntı denilmektedir. Akıntıların oluşmasında, sıcaklık farkı, seviye farkı, sürekli rüzgârlar, gelgit (med-cezir), yoğunluk ve tuzluluk farkı gibi birçok faktör etkilidir.

Dalga ve akıntıların oluşturduğu yer şekilleri, genel anlamda aşındırma şekilleri ve biriktirme şekilleri olmak üzere ikiye ayrılır. Aşındırma şekilleri, falez(yalıyar), kıyı aşınım düzlükleri ve doğal köprülerdir. Biriktirme şekilleri ise kumsal(plaj), kıyı oku, kıyı kordonu, lagün ve tombolo’dur. Dalgalar, derin kıyılarda aşındırma, sığ kıyılarda ise biriktirme yaparak yer şekilleri oluştururlar.

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Aşınım Şekilleri

1.     Falez (Yalıyar)

Dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı kıyılarda, dalgalar, kıyının gerisinde yer alan dik şekildeki yamaçların alt kısımları aşındırır. Aşınan yerler çöktüğünde, kıyıda dik bir yapı oluşur. Bu dik yamaçlara falez (yalıyar) denir. Falezler genellikle kumtaşı, kireçtaşı, granit, bazalt veya volkanik kayaçlardan oluşurlar ve yıllarca süren dalga aşındırması ve erozyonun sonucu olarak ortaya çıkarlar.

Falez
Falez

Falezler, denizcilik, turizm ve doğa sporları açısından önemlidirler. Deniz seviyesinden yüksek yerlerde bulundukları için genellikle güzel manzaralar sunarlar. Tırmanma, dağ bisikleti, yamaç paraşütü, vb. gibi doğa sporları için popüler yerlerdir. Ayrıca, falezlerin erozyon süreci, jeolojik çalışmalar için de önemlidir. Yeryüzündeki değişimlerin tarihini anlamak için kullanılabilir.

2.     Kıyı Aşınım Düzlükleri

Dalga ve akıntıların oluşturduğu yer şekilleri arasında yer alan kıyı aşınım düzlüğü, dalga aşındırması sonucu meydana gelen dik yamaçlar ile kıyı arasında oluşan düzlüklerdir. Bu aşınım düzlüğünün diğer bir adı abrazyon platformudur. Bu düzlükler, yıllarca süren dalgaların aşındırıcı etkisi sonucu oluşur. Dalga hareketleri kıyıya sürekli çarparken, bazı bölgelerde kıyıda sert kayaçlar varsa, yavaş yavaş erozyona uğrarlar. Daha az dayanıklı malzemelerden oluşan malzeme kum, çakıl ve toprak birikimine neden olur. Bu nedenle, dalga aşınması sürecinde, kıyı boyunca bir platform oluşur.

Kıyı Aşınım Düzlükleri
Kıyı Aşınım Düzlükleri

Bu platform, aşındırıcı dalga hareketleri tarafından daha fazla aşındırılamayan sert kayaçlardan oluşur. Abrazyon platformları, kıyı şeridinde geniş bir alan kaplayabilir ve su seviyesinin yüksekliği ile dalga etkisi altında kalabilirler. Bu platformlar, kıyı bölgelerindeki doğal yaşamı etkileyen, deniz kabukları, mercanlar ve diğer organizmaların yaşam alanıdır. Abrazyon platformları, doğal kayalık şekilleri ve kıyı turizmi açısından da önemlidir. Abrazyon platformları bazen deniz seviyesinin yükselmesi veya diğer kıyı erozyonu faktörlerinin etkisiyle hasar görebilirler. Bu nedenle, kıyı yönetimi açısından dikkat edilmesi gereken önemli bir konudur.

3.     Doğal Köprüler

Karadan denize doğru uzanan kayalıkların alt kısımları zamanla dalgalar tarafından aşınır. Bu aşınma sonucunda doğal köprüler meydana gelir. Doğal köprülerin birçoğu, kumtaşı veya kireçtaşı gibi yumuşak kayaların bulunduğu alanlarda bulunur.

Doğal köprüler, yeryüzündeki pek çok farklı bölgede bulunabilir. Örneğin, ABD’nin Utah eyaletinde, doğal köprülerin bulunduğu ünlü bir park olan, Natural Bridges National Monument (Doğal Köprüler Ulusal Anıtı)  bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, Vietnam’da bulunan Son Doong Mağarasında, Dünyanın en büyük doğal köprüsü olarak kabul edilen bir yapı bulunmaktadır.

Doğal Köprüler
Doğal Köprüler

Doğal köprüler, turistlerin ilgisini çeken popüler doğal turistik yerlerdir. Ancak, bu yapılar hassas ve kırılgandır. Doğal aşındırma süreci sırasında oluşabilecek tehlikeli durumlar nedeniyle dikkatli bir şekilde ziyaret edilmelidir.

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Birikim Şekilleri

1.     Kumsal (Plaj)

Kumsal, genellikle dalga hareketleri, rüzgâr, akıntılar ve gel-git hareketleri sonucu sığ kıyılarda ince malzeme birikmesi sonucu oluşur. Kumsallar, kumlu veya çakıllı bir yapıda olabilir.

Dünya genelinde birçok farklı coğrafi bölgede, her biri benzersiz bir görünüme sahip kumsallar, deniz kenarında tatil yapmak, güneşlenmek, yüzmek, sörf yapmak ve diğer su sporlarına katılmak için popüler yerlerdir. Ayrıca, doğal yaşamın bir parçası olarak da önemlidirler. Deniz kaplumbağaları, yengeçler gibi çeşitli hayvanların doğal üreme yerleri olabilirler.

Kumsal
Kumsal

Bu yapılara örnek olarak, Karayipler’deki, beyaz kumları ve turkuaz renkli sularıyla ünlü bazı kumsallar örnek gösterilebilir. Hawaii ve Avustralya’daki bazı kumsallar ise sörf yapmak için popüler yerlerdir. Bazı kumsalların, korunan doğal alanlar olarak belirlenmesi, bu alanların sürdürülebilir kullanımını ve doğal yaşamın korunmasını sağlamak için önemlidir.

2.     Kıyı Oku

Dalga ve akıntıların taşıdıkları malzemeler, sığ olan koyların kenarlarında birikir. Bu birikintiler zamanla, kıyıdan denize doğru uzanan çıkıntılar oluşturur. Bu çıkıntılara, kıyı oku denir. Kıyı oku, Koyların önünde bir ok şeklinde yer alması, bu şekillere kıyı oku denmesine neden olmuştur.

Kıyı Oku
Kıyı Oku

İnsanlar, bu yer şeklinin deniz kaynaklarına yakın olması sebebiyle, tarih öncesi çağlarda, kıyı oklarında yaşamayı tercih etmişlerdir.  Kaliforniya’nın Morro Bay şehrinde Chumash Kızılderililerinin, tarih öncesinde bu yerleşim yerini tercih etmeleri buna bir örnektir.

Dalga ve akıntıların oluşturduğu yer şekillerinden biri olan Kıyı Oku’nun, Türkiye’deki en iyi örneklerinden biri Çanakkale Boğazında bulunan Çardak Kıyı Oku’dur.

3.     Kıyı Kordonu (Kıyı Seti)

Kıyı Kordonu
Kıyı Kordonu

Dalgaların taşıdığı malzemelerin, kıyıdan denize doğru uzanırsa kıyı okunu oluşmaktadır. Kıyı oklarının zamanla genişlemesi sonucu kıyı kordonu oluşur.

4.     Lagün (Kıyı Seti Gölü, Deniz Kulağı)

Lagün, denizlerin, okyanusların veya büyük göllerin kıyı bölgelerinde yer alan, karaya doğru uzanan kum, çakıl veya kaya gibi materyallerin bir bariyer oluşturması sonucu arada kalan, tuzlu veya tatlı suyun biriktiği, sığ ve geniş bir su bölgesidir.

Lagünler, denizler veya okyanuslarla kara arasında oluşan doğal veya yapay engellerin oluşumu sonucu oluşabilir. Bu engeller, kıyı şeridindeki kumullar, kum setleri veya yarımada, adalar ve kumullar gibi jeolojik oluşumlardır. Doğal lagünler, genellikle kumulların, dalgaların ve akıntıların etkisiyle oluşan kıyı bariyerleriyle meydana gelirken, yapay lagünler, insanların yapısal müdahaleleriyle oluşur.

Lagün
Lagün

Lagünler, birçok farklı türde bitki ve hayvan türüne ev sahipliği yapar ve önemli ekosistemlerdir. Turizm, balıkçılık ve su sporları gibi faaliyetler için de popüler yerlerdir.

5.     Tombolo (Saplı Ada)

Tombolo, deniz seviyesinin yüksek olduğu zamanlarda adaları, kayalıkları veya mercan resiflerini karaya bağlayan doğal bir kara bağıdır. Bu bağ genellikle kum veya çakıl yığınlarından oluşur. Deniz hareketleri, dalgalar ve akıntılar tarafından oluşturulur.

Tombolo, kıyı erozyonunun neden olduğu kum veya çakıl malzemesinin, kıyıda bir adanın veya kayalıkların önünde birikmesiyle oluşur. Dalgaların ve akıntıların yönüne bağlı olarak, malzeme adanın veya kayalıkların etrafında bir kemer şeklinde birikerek, zamanla bir kara bağı oluşturur.

Tombolo
Tombolo

Tombololar, birçok farklı boyutta olabilirler. Genellikle kıyı şeridinde çarpıcı manzaralar oluştururlar. Birçok farklı deniz canlısı türüne ev sahipliği yaparlar. Balıkçılık ve turizm için önemli yerlerdir.

Marmara Denizi’nde Kapıdağ Yarımadası ve Karadeniz’deki Sinop Yarımadası, dalga ve akıntıların oluşturduğu yer şekillerinden olan Tombolo’ya iyi birer örnektir.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu