Bilim

Enlem Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Enlem, Ekvator’un kuzey ve güneyinde yer alan herhangi bir noktanın Ekvator’a olan açısal mesafesidir. Diğer bir adı paralel olan bu çizgiler, Dünya’yı yatay olarak bölen hayali çizgilerdir. Bu çizgiler doğudan batıya doğru gider fakat kuzey ve güneydeki mesafenizi ölçerler. Coğrafi konumları Dünya yüzeyinin herhangi bir yerinde bulmak veya tanımlamak için bir koordinat sistemi veya şeması oluştururlar.

Enlem ne demek? Sözlük anlamına baktığımızda, yeryuvarı üzerinde herhangi bir noktadan geçen paralel çemberiyle, eşlek arasındaki yay parçasının açısal değer tanımıyla karşılaşırız. Dünyanın merkezinden geçen enleme ne ad verilir? Sorusu bu konu hakkında bilgi sahibi olmak isteyenlerin merak ettiği bir sorudur. Dünyanın ortasından geçen bu paralel çizgiye Ekvator adı verilir. Ekvator, en iyi bilinen paraleldir ve 0 derecededir. Ekvator, Dünya’yı Kuzey ve Güney yarım küre olmak üzere iki eşit parçaya böler. Ekvatordan, kuzey veya güneye doğru giderken enlem derecesi artar ve kutuplarda 90 dereceye ulaşır. Ekvator dışında adlandırılmış başka çizgiler de vardır. Güneşin Dünya’nın yörüngesi sırasındaki konumuna dayanırlar. İklim, hava durumu ve okyanus akımlarını anlamamıza yardımcı olurlar. Yaklaşık 23 derece kuzeyde Yengeç Dönencesi, yaklaşık 23 derece güneyde ise Oğlak Dönencesi vardır ve tropik olarak düşündüğümüz şeyin sınırlarıdır. Kuzey Kutup Dairesi, 66 derece kuzeyde, Antarktika Dairesi ise 66 derece güneydedir. Bunlar, Kuzey Kutbu ve Antarktika bölgelerinin sınırlarını işaret ederler.

Her paralel aralığı bir enlem derecesidir ve aralarında uzaklık 111 kilometre olarak kabul edilir. Bir derece enlem, 60 dakikaya bölünebilir ve bir dakika daha 60 saniyeye bölünebilir. Bundan yola çıkılarak, enlemin bir saniyesinin 30,7 metre olduğu sonucuna ulaşılır. Kutuplarda birbirine yaklaşan boylam çizgilerinin aksine, enlem çizgileri paraleldir. Dünyanın neresinde olursanız olun, bu yatay çizgiler, birbiriyle aynı mesafededir.

Enlem Ne İşe Yarar?

Konumuz her ne kadar enlemler olsa da enlem ve boylam nedir? Sorusuna cevaben, boylamlara da kısaca değinmekte fayda var. Dünya’yı hayali olarak bölen bu yatay çizgiler olduğu gibi bir de yine Dünya’yı hayali olarak bölen dikey çizgiler vardır. Bu çizgilere boylam denilmektedir. Dünyamızı enine ve boyuna kesen bu hayali çizgiler, eski zamanlardan beri astronomi ve navigasyon alanlarında kullanılmaktadır.

Gezginler, ufuk ve göksel bir nesne arasındaki açıyı, genellikle güneş veya Kuzey Yıldızına göre temel araçlarını kullanarak yaklaşık enlemlerini belirleyebilirler. Hesaplamalar basitti, bu nedenle denizdeki enlemin ölçülmesi, bir yolculuk sırasında doğru boylam ölçümlerinin hesaplanmasından yüzlerce yıl önce güvenilirdi. Kuzey Yıldızı, ufkun 60 derece üzerindeyse, gözlemci 60 derece enlemde (kuzey) idi. Bu süreç, Kuzey Yıldız’ın görünmediği güney yarımkürede daha karmaşıktı.

Konumumuzu belirlemek için hala gökyüzüne bakıyoruz, ancak ekipmanlar eskiye göre daha gelişmiş durumda. 30’un üzerinde bir takımyıldızı küresel konumlandırma uyduları, karadaki alıcılara sinyal ileterek Dünya’nın etrafında döner. NOS’un Ulusal Jeodezi Araştırması Sürekli Çalışma Referans İstasyonları (CORS) adlı sabit küresel konumlandırma uydu alıcıları ağını yönetir. Diğer konumlandırma verileriyle birleştirildiğinde Ulusal Mekansal Referans Sistemi, işlenmiş CORS verileri birkaç santimetre içinde doğru enlem, boylam ve yükseklik konumları sağlayabilir.

Enlem Değerleri Nasıl Okunur?

Enlem nedir coğrafya sözlüklerinden baktığımızda, Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın, başlangıç paraleli olarak Ekvator’a uzaklığının açısal olarak değeridir, tanımıyla karşılaşırız. Dünya’nın mükemmel bir küre olduğunu varsayarsak, bu çizgilerin hesaplanması nispeten basittir. Jeosantrik, astronomik ve coğrafi olmak üzere üç farklı enlem türü vardır.

Dünya yüzeyindeki belirli bir noktanın enlemi iki çizgi arasındaki açıdır. O konumdan, Dünya’nın merkezine bir çizgi ve Dünya’nın merkezinden Ekvator’a bir çizgidir. Bu hesaplama yöntemi bize yer merkezli enlem çizgilerini verir.  Dereceler ve dakikalar ve bazen de saniyeler içinde ifade edilen jeosantrik enlem, Dünya’nın merkezindeki bir açıyla açılan açıyı ifade eder. Her zaman ekvatordan kuzey-güney düzleminde ifade edilir.

Böylece, Kahire, 30 derece enlemi, 3 dakika kuzey olan Dünyanın merkezinde 30 derece 3 dakikalık bir açı yapar. Kuzey, Kahire’nin ekvatorun kuzeyinde ve bu nedenle Kuzey Yarımkürede olduğunu gösterir. Dunedin, Yeni Zelanda, 52 dakika güneyde 45 derece enlemine sahiptir, yani Dünyanın merkezinde 52 dakikalık 45 derecelik bir açı yapar ve Güney Yarımkürede yer alır.

Ülkemiz, Ekvator’un kuzeyinde, başlangıç meridyeni (Greenwich) doğusunda yer almaktadır. Türkiye’nin enlem ve boylamı, 36° – 42° Kuzey paralelleri ile 26° 45° Doğu meridyenleridir. Türkiye’nin bu özel konumunun bazı sonuçları vardır. Bu, Dünyamızı yatay ve dikey olarak böldüğü varsayılan çizgilerin sadece matematiksel değerler olmadığını göstermektedir.

Jeosantrik enlem hesaplama yöntemi, astronomi, küresel konumlandırma ve diğer gerçek Dünya uygulamaları için yeterince doğru değildir. Bunun yerine, jeodezik enlem yöntemini kullanıyoruz. Dünyadaki herhangi bir nokta için enlem hesaplama yöntemi, gezegenin dönüşünün yarattığı merkezkaç kuvveti nedeniyle Dünya’nın aslında kutuplarda ezildiğini açıklar. Jeodezi, enlem çizgilerinin yüksek doğruluk dereceleriyle ölçülmesi, Dünya’nın geometrik şeklini, uzayda yönelimini ve yerçekimi alanını doğru bir şekilde ölçme ve anlama bilimidir.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu