Bilim

Peneplen Nedir?

Bir diğer adı yontukdüz olan; peneplen, geniş arazi bölümlerindeki, akarsuların faaliyetleri sonucu; son döneminde oluşan aşınımlarla, deniz seviyesine yakın hale gelmesiyle oluşmuş olan az engebeli şekillere verilen isimdir.

Peneplen Nasıl Oluşur?

Peneplen nedir? Sorusunu basitçe yanıtladık. Penepleni daha yakından tanımak ve detaylandırmak için peneplen nasıl oluşur? Öğrenelim. Akarsular, denge profiline ulaştığında yan taraflar aşınmalar baş gösterir. Akarsular bu aşamada, arasından geçtiği toprağın yüksek kısımlarını aşındırır, bu aşınma sonucu yüksek araziler hemen hemen yok olur. Bu durum neticesinde, akarsular çoğunlukla menderesler ya da saçaklı ağlar halinde akmaya devam eder, orojenez aracılığıyla, hiçbir bozulma göstermemiş gibi ve sonradan yükselmişse, akarsular bu sefer aşağı yönlü bir aşınım yapmaya başlar. Bu aşınımlar neticesinde oyuklu menderesler, su yarıkları ve diğer yüzeysek şekiller oluşur.

Bir diğer adı yontukdüz olan peneplen, 1900’lü yıllarda, William Morris Davis ve Walther Penck adlı jeologlar tarafından geliştirilmiştir.

Peneplen ve Aşınım Yüzeyi Arasındaki Farklar

Peneplen nedir? Peneplen nasıl oluşur? Sorularına detaylıca yanıt vermeye çalıştık fakat peneplen yıllarca aşınım yüzeyi terimiyle karıştırılmıştır. Peneplen ile aşınım yüzeyi arasındaki farkları öğrenelim:

  • Peneplenler çok daha geniş bir alan kaplamaktadır.
  • Peneplenlerin oluşumu için çok uzun zamanlara ihtiyaç duyarlar.
  • Sadece genel taban seviyesine bağlı olarak oluşurlar

Peneplen Özellikleri

Peneplen nedir kısaca, William Morris Davis’e göre; yeryüzünün evrimsel döngüsü sonucu; nehirler ve yamaçlar, gençlik, olgunluk ve yaşlılık dönemler olur. Bu aşamalardan sonra ise enerjisi daha düşük bir seviye ortaya çıkar. Davis’e göre bu seviyeye peneplenleşme denir. Peneplenlerin özelliklerine göz atalım.

  • Peneplenlerin üzeri, tamamen veya kısmen bir şekilde kendini meydana getiren; fiziksel veya kimyasal yollarla parçalanma sonucu, ufalanarak meydana gelen toprak ile kaplıdır. Üzeri başka depolarla örtülen ve fosil peneplen adı da verile yüzeyler, daha sonra tekrar ortaya çıkabilirler.

 

  • Peneplenler oluşumlarından sonra, tektonik hareketlere maruz kalıp; kıvrılabilir, kırılabilir veya çarpılmış olabilir. Bu durumlar sonucu yükselme durumu yaşanırsa bunlara gençleşmiş peneplen Gençleşmiş peneplenler akarsular tarafından derin bir şekilde yarılınca, parçalanmış bir görünüm ortaya çıkar. Bu oluşumlara ise plato adı verilir.

 

  • Peneplenlerin gençleşmesi bazen negatif östatik hareketi sonucunda da olabilir. Negatif östatik hareket sonucunda, genel taban seviyesinin alçalması durumuna da rastlanabilir.

Peneplen Dünya’da Nerelerde Görülür?

Jeomorfolojik evrimin son aşamasında olan eski coğrafyalarda peneplene rastlamak mümkündür. Örneğin; Güneybatı Avrupa’da Fransa ile İspanya sınırını da oluşturan aynı zamanda Fransa ile İber yarımadasını birbirine ayıran, 430 km uzunluğundaki Pireneler adlı dağ silsilesi, peneplene ait en iyi örneklerden biridir.

Dünya’daki peneplen oluşumlarına bir diğer örnek ise; yükseltisi 4500 metre olan, 1000 km’ye 2500 km’lik bir yer kaplayan, Dünya’nın çatısı olarak da anılan Tibet Platosudur. Tibet Platosu; Çin’in, Tibet Özerk Bölgesi ve Qinghai Eyaleti’nin büyük bir bölümünü kaplayan, Orta Asya’da bulunan yüksek bir platodur.

Peneplen Türkiye’de Nerelerde Görülür?

William Morris Davis’in teorisi ve kabul edilen genel görüşü üzerinden yola çıkıldığında Türkiye’de orijinal bir peneplen bulunmaz. Türkiye’de peneplen bulunmamasının nedeni; Türkiye’nin jeomorfolojik döngü içerisinde genç bir coğrafyada yer almasıdır. Ancak milyonlarca yıl sonra ülkemizde de peneplenleşmeye bağlı oluşumlar ortaya çıkabilir.

Fakat daha basit bir tanıma göre hareket edecek olursak; ülkemiz de de peneplen örneklerine rastlamamız mümkündür. Peneplen nedir? Başlığı altında yapmış olduğumuz tanımdan yola çıkacak olursak; Çatalca platosu ve Kula Platosu, Türkiye’deki peneplen oluşumlarına emsaldir diyebiliriz.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Göz Atın
Kapalı
Başa dön tuşu