Tarih

Sancak Sistemi Nedir?

Sancak sistemi, şehzadelerin devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için 10-12 yaşlarındayken sancak adı verilen belirlenmiş bölgelere gönderildiği sistemdir. Osmanlı Devleti’nin yüzyıllar boyu başarıyla yönetilmesinin ardında padişahların devlet yönetiminde başarılı olmaları gerekmektedir. Padişahların başarılı olmasının arkasında ise sancak sistemi başta olmak üzere birçok sistem yer almaktadır. Sancak sistemi nasıl uygulanır? Konusuna değinmeden önce şehzade ne demek kısaca bilgi edinelim.

Şehzade, bir diğer adıyla “çelebi” Osmanlı Devleti’nde padişahın oğullarına verilen isimdir. Farsça kökenli bir kelime olan “şehzade” kelimesinin batıda kullanılan “prens” kelimesinin karşılığıdır. Şehzade kelimesi, sadece padişah olan padişahın oğluna değil, padişah olamayan padişahın oğullarının tamamına denmektedir. Şehzadeler, geleceğin padişah adayları olduğu için eğitimleri çok önemliydi. Sancak sistemi, şehzadelerin ilmi ve fikri alanlarda eğitim görmelerinin dışında çeşitli sporlar, silah kullanımı, askerlik sanatı ve siyaset bilgisi gibi birçok eğitim alanını kapsamaktaydı. Şehzadelerin eğitimleriyle, lala adı verilen görevli ve anneleri ilgilenirdi. Sancak sistemi, XVII. Yüzyılın başlarına kadar başarıyla uygulanmaya devam etti. Kardeş kavgalarının meydana gelmesiyle XVII. Yüzyılın başlarında bu sisteme son verilerek kafes sistemi uygulamaya konmuştur.

I. Ahmet’in tahta geçişiyle birlikte “ekber ve erşad” sistemi uygulamaya konularak, kardeş katili geleneğine son verilmiştir. Sistem değişikliği, 19.yüzyılda devletin sosyal, siyasi ve ekonomik yapı şehzadelerin yetişme ve yaşama şekillerini etkilemiştir. Bu dönemde veliaht şehzade statüsü ile tahta en büyük şehzadenin geçmesi esas alınmıştır. Bu sayede yaşı en büyük olan şehzade, veliaht şehzade olarak adlandırılarak, Osmanlı Devleti’nde ilk defa önceden tahta padişahtan sonra kimin geçeceği belli olmuştur. 19.yüzyıl Osmanlı modernleşmesi olarak bilinen bir dönemdir. Bu dönemde şehzadelerin hayat şekilleri önceki dönemlere göre çok farklılaşmıştır. Şehzadeler bu dönemde, daha özgür bir hayat yaşamış, yurtiçi ve yurtdışı seyahatler gerçekleştirmişlerdir. Modernleşme, saray hayatına da devletin içine de farklı açılardan etki etmiştir. Siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik açıdan yaşanan bu etkilenmeler, şehzadelerin yetişmesine de yansımıştır.

Sancak Sistemi Nasıl Uygulanırdı?

Saray eğitimini tamamlayan şehzadeler genellikle 10-12 yaşlarındayken sancağa çıkarlardı. Buradaki yaş net bir kural değildi. Örneğin, II Mehmet 8 yaşında, II. Bayezid 7 yaşında, Kanuni’nin oğlu Şehzade Mehmet 20 yaşında sancağa çıkmışlardır.

Sancağa çıkan şehzadelere, “çelebi sultan” unvanı verilirdi. Yanlarında gönderilen tecrübeli devlet adamı olan “lala” sancak yönetiminde “çelebi sultana” rehberlik ederdi. Çelebi sultanın yetişmesinde birinci derecede sorumlu olan lala, çelebi sultanın bir hata yapması durumunda, durumu divana bildirme hakkında sahipti.

Osmanlı tarihinde sancak sistemi uygulaması ilk defa Orhan Gazi döneminde başlamıştır. Orhan Gaz, Balıkesir’i aldığında buraya oğlu Süleyman Paşa’yı atayarak, sancak sisteminin ilk temellerini atmıştır. Bu sadece sistemin temellerinin atıldığı bir atamadır. Sancak sistemiyle yetişip tahta geçen ilk padişah I.Murat’tır. Sancak sistemini kurala bağlayan ilk padişah II. Mehmet’tir. II. Mehmet, sancak sistemini Kanunname ile yasalaştırmıştır.

Sancak Sistemi Neden Kaldırıldı?

 Sancak sistemini kaldıran padişah III. Mehmet’tir. Sancak sisteminin kaldırılmasındaki en merak edilen soru, bu kadar faydalı bir sistemin yıllarca uygulandıktan sonra neden kaldırıldığıdır. I. Murat’tan, III. Mehmet’e kadar uygulanan bu sistemin birçok olumlu tarafı olduğu gibi zaman içerisinde bazı olumsuz tarafları da görüşmüştür. Sancak sisteminin kaldırılmasının sebebi, yaşanan taht kavgalarıdır.

Padişahın ansızın vefatından sonra şehzadeler arasındaki taht kavgaları ölümle sonuçlanabiliyordu. Kardeş ölümleriyle sonuçlanan sancak sistemi tehlikeli bir hâl almaya başlamıştı. Çünkü sadece sancak sisteminin olumsuz yanları arasında sadece kardeş ölümleri değil, taht kavgası sırasında yaşanan belirsizliklerin devlete zarar vermesi de vardı. Başa kimin geçeceğinin belirsizliği devlet otoritesini sarsıyor, durum netleşene kadar alınması gereken hızlı kararlar beklediği için devlet zarar görüyordu.

Sancak Sisteminin Kaldırılmasının Sonuçları

Sancak sisteminin olumsuzluklarından dolayı I. Ahmet döneminde sancak sistemi yerine Kafes sistemi, veraset sistemi ise “ekber ve erşat” sistemi olarak değişmiştir. Kafes sisteminde tahta geçen ilk padişah, I.Ahmet’in kardeşi I. Mustafa olmuştur. Sancak sisteminin kaldırılmasının sonuçları şunlardır:

  • Sancak sistemi yerine getirilen kafes uygulamasıyla, tahta geçme adayı olan her şehzade, sarayda özel odalar kontrol atlında tutulmuştur.
  • Sancak sisteminin kaldırılmasıyla taht kavgaları önlenmiş, merkezi otorite güçlenmiştir.
  • Sancak sisteminin kaldırılmasının olumsuz sonuçları arasında ise şehzadelerin devlet tecrübesi kazanmadan başa geçmeleri yer alır. Tecrübe kazanmadan başa geçen şehzadeler, devlet yönetiminde sorun yaşamışlardır.
  • Şehzadeler, sancağa çıkmadığı için halk ile arasındaki bağları zayıfladı. Bu da halkın sorunlarını görmemeleri ve halkın sorunlarıyla ilgilenmemelerine neden oldu.
  • Kafes uygulaması ile göz hapsinde tutulan şehzadelerin bir kısmı zamanla psikolojik olarak etkilenerek, akli dengelerini kaybettiler. Bu yüzden devlet işleriyle ilgilenemediler.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu