Bilim

Sarkaç Nedir?

Sarkaç; bir ipin veya zincirin ucuna bağlı, bir kütlenin, rahatlıkla sallanabilecek şekilde oluşturuldu düzenektir. Sarkacın diğer adı pandüldür.

Zincirin ucunda; pandül, altın, gümüş, pirinç gibi çeşitli madenler olabileceği gibi, ahşap, cam gibi maddelerden ya da doğal taşlardan oluşan materyallerden oluşan cisimlerde olabilir.

Sarkacın Nasıl Çalışır

Sarkaç nedir? Kısaca tanımladık. Sarkacın çalışma yapısını inceleyerek; sarkacı daha detaylı tanıyalım. Kurulan bu düzenek, kütleçekim kuvvetiyle birlikte, denge konumunu muhafaza eder. Kütle denge konumundan alındığında ise; yerçekimi kuvveti tarafından denge noktasına getirilmek üzere hızlandırılır ve denge noktası etrafında salınım gerçekleştirir.

Sarkacın bu düzgün salınım hareketi sayesinde zaman ölçümü sağlanır ve sarkaçlı saatler bu ilkeye çalışır.

Sarkacın İcadı

Sarkaç, Fransız fizikçi Léon Foucault tarafından icat edilmiştir. İlk defa deneysel olarak Dünya’nın kendi çevresinde döndüğünü kanıtlayan bu düzeneğe kendi adı verip, Foucault Sarkacı olarak isimlendirmiştir.

Bir sarkacın asılma noktası değiştiği halde salınımım değişmediği gözleyen Foucault; yeterince büyük bir sarkaç harekete geçtiği zaman, bunun salınım düzeninin değişmeyeceğini, fakat Dünya’nın hareket edeceği kuramını geliştirmişti, bu yüzden Dünya dönüyorsa, Dünya ile birlikte sarkacı izleyen gözlemciler de döner, buna karşın sarkacın salınım düzlemi hareketsiz kalır.

Bu deneye göre; gözlemciler, sarkacın salınım düzlemini yavaş hareket ediyor gibi görecektir, halbuki gözlemcilerin dolaysız bir yolla izledikleri bu olay, Dünya’nın kendi etrafında dönmesini gösteren bir sonuçtur.

Sarkaç Nasıl Kullanılır?

Sarkacın icadından da bahsettikten sonra, sarkaç ölçmede nasıl kullanılır? Detaylıca inceleyelim. Sarkacın en yaygın kullanım alanı sarkalı saattir. 2 saniye periyoda sahip bir sarkaç, her salınımda bir saniyeye karşılık geldiğinde, saniye sarkacı olarak isimlendirilir.  Sarkaçlı saatlerde sürtünme olduğu için hassas olduklarını söylemek mümkün değildir.

Periyot denklemindeki; g’nin ( yerçekimi ivmesi ) var olması nedeniyle, Dünya üzerinde değişik noktalarda bir sarkacın frekansı farklı olur. Bu yüzden; sarkaçlı saatin, doğru bir ölçüm yapması için bazı işlemler yapılması gerekmektedir, Dünyadaki farklı noktalardaki yer çekimi ivmesi % 0,5 ‘lere kadar değişkenlik gösterir.

Örneğin; İskoçya’nın Glasgow şehrinde yerçekimi ivmesi ( g ) = 9.815 63 m/s2 ‘dir. Mısır’ın Kahire şehrinde ise yer çekimi ivmesi ( g ) = 9.793 17 m/s2 ‘dir. Dolayısıyla hassas bir sarkaçlı saat; Glasgow’dan, Kahire’ye getirildiğinde, doğru ölçüm yapması için sarkaç boyunun %0,23 oranında kısaltılması gerekmektedir.

Türkiye’deki Foucault Sarkaçları

Sarkacın icadından sonra Dünya’daki pek çok kurum, müze ve laboratuvar, Foucault sarkacı bulundurmaktadır. Güney Kutbunda bile bulunan Foucault sarkacı, Türkiye’de ise;

  • Bilkent Üniversitesi – Fen Fakültesi binasında,
  • Ege Üniversitesi – Rasathanesinde,
  • Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi – Gözlemevinde,
  • Gaziantep Büyükşehir Belediyesi – Gezegenevinde,
  • Eskişehir Büyükşehir Belediyesi – Bilim Deney Merkezinde,
  • Isparta Belediyesi – Halı Kilim ve Etnografya Müzesinde,
  • Ankara – MTA’ya bağlı Müzede,

Bulunmaktadır.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu