Bilim

Volkanizma Nedir?

Volkanlar genellikle büyük dağlar gibi görünür. Bazen etrafında çok fazla bulutla birlikte ateş veya lav dışarı akar.

Volkanizma, Dünya’nın kabuğundan magmanın yüzeye çıktığı bir fenomendir. Magmanın dünya yüzeyine ulaşır ulaşmaz magma yerine lav olarak adlandırıldığını bilmek önemlidir. İç kuvvetler nedeniyle yer kabuğunun derinliklerinde ve yeryüzündeki magmanın faaliyetlerine volkanizma denir. Volkanik faaliyetler oluşum yerlerine göre ikiye ayrılmaktadır.

Volkanizmalar sonucu yeryüzüne; katı, sıvı ve gaz halinde maddeler çıkar. Volkanik patlamanın en küçük katı parçalarına tüf, yaklaşık ceviz büyüklüğündeki taşlara lapilli, daha büyük parçalara ise volkan bombası denir.

Yanardağın aktivitesine bağlı olarak, 3 tür daha yanardağ vardır:

  • Ölü volkanlar. Bunlar uzun süredir aktif olmayan ve muhtemelen bir daha asla olmayacak volkanlardır.
  • Uyuyan volkanlar. Bunlar şu anda aktif olmayan ancak gelecekte tekrar aktif hale gelebilecek yanardağlardır.
  • Aktif yanardağlar. Bunlar zaman zaman patlayan volkanlardır.

En Ünlü Volkanik Patlama

Muhtemelen tüm zamanların en ünlü patlaması, MS 79’da İtalya’da Napoli yakınlarındaki Vezüv Yanardağıdır ve bu kadar sakin dağ aniden sallanmaya başlar. Pompeii kasabasının sakinleri tamamen şaşırdı. Şehir bir metre kalınlığındaki kül tabakasının altına gömülene ve 2.000’den fazla insan ölünceye kadar şehre saatlerce sıcak kül yağdı. İtalya’daki bu yanardağ, hala turistler tarafından sıkça ziyaret ediliyor çünkü lav altında bol miktarda malzeme var ve hala kazılmaya devam ediyor. Dahası, tepeye tırmanabilir ve hala dumanı tüten kratere bakabilirsiniz.

Volkanizma Çeşitleri

Volkanizma nedir? Basitçe tanımladık. Volkanizma çeşitlerini tanıyarak, volkanizmayı detaylandıralım.

Derinlik Volkanizması

Derinlik volkanizması, adından da anlaşılacağı üzere yer kabuğunun derinliklerinden oluşup, yeryüzüne doğru hareket eden magmanın yeryüzüne çıkamayan kısmına verilen isimdir. Derinlik volkanizmasının oluşumu şu şekildedir:

Magma, yer kabuğunun derinliklerinden yüzeye doğru hareket ederken bazı alanlarda yeryüzüne çıkamayıp çatlaklar arasına sızar, çatlakların arasına sızan magmalar zamanla kristalleşip katı kitleler haline dönüşür. Kristalleşen katı kütlelerden iç püskürük olarak adlandırılan ve ebat olarak büyük olanlarına batolit, zamanla bir damar yolu bularak yer kabuğunun bir bölümüne sokulmuş olanlarına ise lakolit ve sill adları verilir.

Yarı derinlikte bulunan, lokal olarak görülen; derinden gelip tüm jeolojik birimleri kesip yüzeye ulaşan kısma ise dayk denir.

Yüzey Volkanizması

Yüzey volkanizması, yer kabağının zayıf olduğu bölgelerde görülür. Kırıklı fay bölümlerindeki zayıf noktalardan yeryüzüne çıkan bu kısımlar, aslında derinliklerdeki magmanın yeryüzü bağlantısıdır.

Zayıf noktalardan ortaya çıkan magmalar, çıktığı yerlerde volkan konilerini oluşturur. Volkan konilerinin huniyi andıran üst kısmına krater, magma hanesi ile krater arasındaki kısma kanal ya da baca denir.

Volkan konileri, magmanın yeryüzüne çıkan bir bağlantısı olduğu için, bu kanallar aracılığıyla çeşitli malzemeler dışarı atılır. Bu kanaldan; lavlar ve gazlar dışarı atılır. Magma içerisinde çözünmüş halde bulunan gazlar, yeryüzüne çıkar soğur, üzerinden basınçta kalktığı için serbest kalıp, bir süre sonrada da su buharlarını oluştururlar.

Volkanizma Sebepleri

Volkanizma nedir? Volkanizma çeşitleri gibi konulara değindik. Volkanizmalar neden oluşur? Bu konuyu da detaylandırarak volkanizma daha iyi anlayalım. Volkanizmanın ısısal çevirim ve çekimsel etkiler nedeniyle, Dünya’nın yeryüzünde oluşan hareketlerin, mantoda hareket geçen erimiş kayaların, tektonik hareketler yardımıyla tetiklenmesidir. Bu etkiler; erozyon, tortu, kar yağışları ve erimeleridir.

Volkanizmanın sebepleri bir başka deyişle; Dünya’nın içe enerjisinden kaynaklı diyebiliriz. Yüksek sıcaklıklara ulaşan magma tabakası arasında ısı farkları var bu neden konveksiyonel hareketler oluşur. Bu hareketler Dünya üzerindeki levhaları hareketlendirir. Yer kabuğunun zayıf noktasını bularak dışarı püsküren magma, volkanizmaları oluşturur. Volkanizmalar ise başka yer şekillerinin oluşmasını tetikler. Bu hareketler; gayzerler, kalderalar, maarlar, krater gölleri, stratovolkanlar, yanardağlar.

Volkanizma Şekilleri

  • Volkanlar: Magmanın yeryüzüne ulaştığı bölgelere verilen isimdir. Volkan çeşitleri, patlamanın yaşandığı yer ve magmanın bileşenine göre değişiklik gösterir.
  • Depremler: Plaka tektoniğiyle ilişkili olmasına rağmen, volkanizma hareketleri de depremin oluşmasına neden olur. Fakat volkanizmayı tetikleyen de plaka tektoniğidir. Yani deprem – volkanizma ve plaka tektoniği arasında döngü vardır.
  • Hidrotermal ağızlar: Volkanizma hareketinin su ile etkileşimi sonucundan oluşan şekillerdir. Sık sık jeotermal enerji üretiminde kullanılan bu şekiller: kaynaçlar, fumaroller, kaplılacalar, mudpotlardır. ( Çamur çukuru )
  • Sokulumlar: Magmanın kayaları zorlayarak arasından çıktığı şekillerdir. Batolitler, dayklar, siller ve tabakalaşmış sokulumlar örnek olarak gösterilebilir.
  • Volkanik kiş: Volkanik patlamalar sonucu ortaya gaz ve küller çıkar. Ortaya çıkan gaz ve küller küçümsenmeyecek derecededir, büyük patlamalar; Dünya üzerindeki iklim değişiklikleriyle bağlantılıdır.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu